Туруу үлэһит, чаҕылхай ырыаһыт
Саха сирин нэһилиэктэригэр төһөлөөх элбэх дьиҥнээх норуот талааннара олорон ааспыттара буолуой? Кинилэр күнүһүн ыарахан үлэҕэ сылдьан, киэһэтин айар кут абылаҥар куустаран, дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдыгы, иэйиини бэлэхтииллэрэ. Олортон биирдэстэрэ – Уус Алдан сирин ураты талааннаах киһитэ, бастыҥ тракторист-механизатор, олоҕун устата ырыаны аргыс, баяны доҕор оҥостубут, ис киирбэх куоластаах ырыаһыт, музыкант Реворий Егорович Копырин буолар.
Хас биирдии ыалга аҕа – олох тирэҕэ, үлэҕэ-хамнаска холобур буолар. Бу ахтыыга кини эрэллээх үлэһит, амарах аҕа уонна норуот ырыаһытын быһыытынан олоҕун суолун кыра кыыһа, Вера Реворьевна Сивцева тиспитин сырдатабыт.
Аҕам, Реворий Егорович Копырин орто бааһынай ыалга иккис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ Евдокия Ивановна – хонуу үлэһитэ, ыанньыксыт, аҕата Егор Никандрович – Аҕа дойду сэриитин уоттаах толоонугар охтубут буойун. Аҕа тапталын билбэтэх тулаайах оҕо саас ыарахан кэмнэрэ кинини эрдэ сиппит-хоппут, үлэни өрө туппут киһи гына ииппиттэрэ, улаатыннарбыттара.
Чараҥ сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрээт, аҕам 17 сааһыттан холкуос эриирдээх үлэтигэр туруммута. Тимир көлөҕө дьоҕурдаах эдэр уол комбайннарга, трактордарга көмөлөһөөччүнэн үлэлээн, кэлин анал үөрэҕи бүтэрэн, «Мүрү» совхоз биир бастыҥ тракториһа буолбута. Түөрт уон түөрт сыл тухары трактор уруулун илиититтэн араарбакка, күнү-түүнү аахсыбакка, сут-кураан сылларга ыраах Кэбээйи, Нам, Амма сирдэриттэн от-мас таһан-тиэйэн, дойдутун сүөһүтүн кыстатар иһин күүс-көмө буолбута.
Ол эрээри, аҕабыт үлэ эрэ киһитэ буолбакка, айылҕаттан айдарыылаах талааннааҕа. Кини күнү быһа тымныыга, ыарахан үлэҕэ сырыттар, киэһэтин итии чэйин иһээт, концерка бэлэмнэнэ Чараҥ дуу, Майаҕас дуу кулууптарыгар сүүрэрэ. Баян тыаһыгар уйдаран, ырыа-тойук аргыстаах олоҕо киниэхэ күүс-көмө буолара. Үлэни уонна айар куту дьүөрэлээн, аҕабыт бэйэтин кэмин дьиҥнээх үлэһит киһитин уонна норуот талаанын холобура буолбута.
Кини, бэйэтин айар суолун туһунан маннык кэпсиирэ: «Миигин ыллыырбын истэн, бүтүн Союзка аатырбыт Найахы хорун салайааччыта Семен Гаврильевич Васильев бэйэтин коллективыгар ыҥыран ылбыта. Ол кэмнэр: элбэх чаҕылхай ырыаһыттары кытта билсэр, биир да концеры көтүппэккэ кыттар дьоллонуу, олоҕум умнуллубат түгэннэрэ буолбута. Төһө да ыарахан үлэҕэ сырыттарбын, син биир быыс булан, киэһэ аайы бэлэмнэниигэ тиийэрим. Соҕуруу куораттарынан гастроллаан, улахан ситиһиилээх, кыайыылаах-хотуулаах эргиллэрбит».
Аҕабыт – кэрэ куоластаах ырыаһыт эрэ буолбакка, айылҕаттан айдарыылаах музыкант этэ. Кини баянын тардан олорон доҕуһуолланан ыллаатаҕына, истээччи сүрэҕэ долгуйара. Ордук чуолаан саха тапталлаах мелодиһа Христофор Максимов ырыаларын ураты иэйиилээхтик, ис киирбэхтик толороро. Кини толоруутугар хас биирдии матыып дууһа кылын таарыйар ураты күүстээҕэ. Оройуон биир бастыҥ ырыаһыта буолан, уус-уран самодеятельноска анаабыт ураты талаана норуот биһирэбилин уонна истиҥ хайҕабылын ылыан ылбыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Бороҕоннооҕу народнай хор хормейстера Светлана Гоголева аҕам айар суолун туһунан маннык истиҥник ахтар: «Уус Алдан сиригэр хоровой ырыа аан бастаан 1960-с сыллар ортолоругар күөдьүйбүтэ. Бу улахан хамсааһыны армия кэккэтиттэн эргиллибит Семен Гаврильевич Васильев саҕалаабыта. Кини баяҥҥа дэгиттэр оонньуур, чаҕылхай куоластаах Реворийы тута таба көрөн, хор кэккэтигэр ыҥырбыта уонна хоровой искусство уустук ньымаларыгар дьарыктаан барбыта.
Ити кэмтэн ыла Реворий Уус Алдан народнай хорун биир тирэх киһитэ буолан, ырыа маастарыстыбатын толору баһылаан, бэйэтэ туспа суоллаах, сахалыы колориттаах ырыаһыт буола үүммүтэ. Кини куолаһыгар айылҕаттан бэриллибит дьикти бэлэх: онно кылыһах да, дьиэрэтии да, дьүрүһүтүү да барыта дьүөрэлэһэрэ.
Реворий сүгүрүйэр киһитэ – норуот тапталлаах мелодиһа Христофор Максимов этэ. Айылҕа анаан-минээн киниэхэ Христофор ырыаларын иккис тыыннаан, дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэр аналлаах куолаһы биэрбит курдуга.
Биир умнуллубат түгэн Чараҥҥа буолбута: Саха театрын труппатын кытта Христофор Максимов бэйэтинэн кэлэн кэнсиэрдээбитэ. Реворий өрө тутар, холобур оҥостор киһитин аан бастаан сценаҕа көрөн, кини ураты дэгэлдьитэр матыыптарыгар, баянын дьикти тыаһыгар, иэйиилээх ырыаларыгар дууһатын букатыннаахтык туттарбыта.
Сарсыардатыгар, долгуйбут дууһатын уоскутаары, Реворий эрдэ кулуупка киирбитэ. Баянын сэрэнэн имэрийэн ылаат, Христофор Максимов оонньуур ньыматын, тыаһын-ууһун үтүктэн, тиритэ-хорута дьарыктанан барбыта. Ол курдук, үлүһүйэн олордоҕуна, Христофор Максимов бэйэтинэн киирэн кэлэн: «Хайа, бу мин ырыаларбын ыллыыр киһи ким диэҥҥиний?» – диэн үөрэ-көтө көрсүбүтэ. Аатырбыт мелодист эдэр ырыаһыкка алгыс тылын эппитэ уонна баяҥҥа оонньуур сүрүн ньымаларын, «күлүүс» аккордарын көрдөрөн үөрэппитэ. Бу дьикти көрсүһүү Реворий айар суолугар өссө күүстээх кынат буолбута».
Аҕабыт олоҕун тухары ырыатын-тойугун, эрэллээх аргыһын – баянын кытта арахсыспат аналлааҕа. Кини чаҕылхай талааннаах ырыаһыт эрэ буолбакка, Чараҥҥа олохтоох библиотека биир бастыҥ кинигэ ааҕааччытынан биллэрэ. Историческай айымньылары сэргээн, билиитэ-көрүүтэ киэҥ этэ. Ол да иһин, сайын аайы ыраах от үлэтигэр барарыгар, хайаан да биир дьааһык толору кинигэни тракторыгар уктан илдьэ барара. Үлэ быыһыгар, сынньалаҥ кэмигэр кинигэ умсулҕаннаах абылаҥар куустарара.
Биһиэхэ араас кэпсээннэри, былыргы номохтору, үһүйээннэри олус итэҕэтиилээхтик, истиҥник кэпсиирин билигин да күндүтүк ахтабыт. Аҕабыт, дууһатын иэйиитэ ырыатыгар эрэ буолбакка, аахпыт кинигэлэрин нөҥүө биһиэхэ тиэрдибит сырдык өйдөбүлүгэр эмиэ иҥэн сылдьар.
Реворий Егорович Копырин олоҕо – икки кынаттаах: үлэ уонна айар кут дьүөрэлэһиитин кэрэ холобура. Кини 44 сыл устата трактор уруулун илиититтэн араарбакка, дойдутун туһугар туруулаһан үлэлээбит дьиҥнээх үлэ киһитэ. Ол сыралаах үлэтин кэннэ, дууһатын иэйиитин баянын тыаһыгар уонна ырыатыгар тиэрдэрэ. Кини – төрөөбүт сирин таптаабыт, үлэни өрө туппут уонна айылҕаттан бэриллибит талаанын дьонугар-сэргэтигэр анаабыт дьиҥнээх норуот ырыаһыта буолар.
Кини айар суола: Христофор Максимов иэйиилээх ырыаларын иккис тыыннаан, Найахы хоругар уонна Уус-Алдан народнай хоругар бэриниилээхтик кыттыбыта. Реворий Егорович сырдык мөссүөнэ, кини дьүрүһүйэр куолаһа уонна кинигэҕэ, билиигэ тардыһыыта кэлэр көлүөнэлэргэ умнуллубат өйдөбүл буолан хаалыаҕа.
Бэлэмнээтэ: Екатерина Свинобоева
