Аар айылҕатын кытта биир ситимнээх саха омуга былыр-былыргыттан айар куту арыаллаан кэллэҕэ. Ол биир чаҕылхай туоһутунан Уус-Алдан улууһун талааннаах мелодиһа Иннокентий Иннокентьевич Кривошапкин олоҕо уонна айар суола буолар.
Бу «Үрэҕим барахсан» кинигэҕэ киирбит ахтыылар Иннокентий Иннокентьевич ис киэлитигэр киирэр аан буолаллар. Кини олоҕун суола – сэмэй киһи айылҕа сүдү күүһүттэн иэйии ылан, дууһатын ырыа гынан көтүппүт дьикти айана. Төһө да олох ыарахаттарын көрбүтүн үрдүнэн, кини санаатын түһэрбэккэ, тулалыыр эйгэтин кэрэтин ырыа матыыбыгар тиһэн киллэрбитэ.
«Үрэҕим барахсан», «Дойдубар талаһабын» курдук ис киирбэх ырыалара норуот биһирэбилин ылан, уостан уоска бэриллэн ыллана сылдьаллар. Иннокентий Кривошапкин айар кутугар сүгүрүйэн тахсыбыт кинигэҕэ киирбит истиҥ ахтыылары ааҕаргытыгар ыҥырабыт.
Дьылҕа бэлэҕэ – айар-тутар аартык
(Анна Романовна Кривошапкина ахтыыта)
Кривошапкин Иннокентий Иннокентьевич 1952 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Тиит-Арыытыгар үһүс уол оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата, Иннокентий Алексеевич, «Бэтилиэккэ» холкуоска суотчутунан үлэлии сылдьан, уола биирдээҕэр ыалдьан олохтон туораабыта. Ийэтэ Степанида Николаевна холкуос биллиилээх ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ, Ыстапаанньа оҕолорун илдьэ төрөөбүт дойдутугар – Хороҕо көһөн кэлбитэ.
Киэсэ 1959 сыллаахха оскуолаҕа киирбитэ. Ахсыс кылааһы бүтэрээт, «Маяк» холкуоска үлэһит буолан үлэ үөһүгэр түспүтэ. Чараҥ биригээдэтигэр кыһынын кадровай булчутунан, сайынын бостуугунан үлэлээбитэ.
Оскуола сааһыттан саха поэттарын айымньыларын сэҥээрэн ааҕара уонна кинилэр тылларыгар бэйэтэ матыып айан ыллыыра. Кини айбыт ырыаларыттан ордук биллибитэ уонна дьон биһирэбилин ылбыта – бэйэтин тылларыгар суруллубут «Үрэҕим барахсан» буолар. Бу ырыаҕа төрөөбүт сиригэр, аар айылҕатыгар таптала, иэйиилээх махтала судургу уонна истиҥ тылларынан этиллэр.
Ырыа буолар хоһоон бэйэтэ туһунан тэтимнээх, матыыпка сөп түбэһэр буолуохтаах. Ол иһин даҕаны хоһоон барыта ырыа буолан көппөт. Быраатым айымньылара кэрэни сэргээччилэр болҕомтолоругар киирэн, кини улуус мелодистарын түмсүүтүн чилиэнэ буолбута. Ол курдук, тоҕус ырыата анал диискэҕэ суруллубута.
Иннокентий оҕо эрдэҕиттэн айылҕалыын алтыһан, булт суолун сонордообут булчут уонна үрэх баһыгар сыспай сиэллээҕи, хоноҕор муостааҕы көрбүт-истибит бостуук быһыытынан сылдьыбыт буолан, кини айар иэйиитэ, таптала, олоҕо, барыта тулалыыр эйгэҕэ, Аар Айылҕаҕа ананар. Кини ырыаларын хомуйан, кырачаан кинигэ таһааттарбыппыттан олус үөрэбин.
Айылҕа оҕото
(«Тойон Мүрү» түмсүү салайааччыта, РФ, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Василий Степанович Парников ахтыыта)
Саха омуга былыр-былыргыттан аар айылҕатын кытта биир ситимнээх. Аҥаат-муҥаат алаастарынан тарҕанан олорон, ураа муостааҕы, сыспай сиэллээҕи иитэн, хара тыатыгар бултаан-алтаан киһи-хара буолбуппут. Айылҕа дууһаны манньытар араас кэрэ көстүүлэрин, сааһын айылҕа уһуктар кэрэ кэмин, от-мас тыллар, мутукча дыргыл сытын, күндүл халлааҥҥа көрүлүүр күөрэгэй тойугун иҥэринэн, «саха оҕуһун мииннэ да – ырыаһыт, көмүлүөк иннигэр олордо да – олоҥхоһут» диэн аатырбыппыт.
Бу сүдү ситими туоһулуур биир чаҕылхай олох – Иннокентий Иннокентьевич Кривошапкин айар суола. Кини эдэр сааһыттан сэмэй, бэйэтин ис туругар уйдаран сылдьар, элбэх саҥата-иҥэтэ суох киһи. Ол эрээри айылҕа күүһүн этинэн-хаанынан ылыммыт буолан, кини кута-сүрэ ырыа-хоһоон эйгэтигэр уһуктубута.
Иннокентий олох кыратыттан, биир эрэ саастааҕар аҕата өлөн тулаайах хаалбыта. Ол да буоллар, олох ыарахаттарын ийэтин кытта туораан, хаһан да санаатын түһэрбэтэҕэ. Төттөрүтүн, айылҕа чуумпутуттан иэйии ылан, ис санаатын ырыа гынан ириэрэрэ. Үүтээнигэр, булдун бэрийэ олорон, көхсүн иһигэр киҥинэйэн айбыт матыыптара кэлин киэҥ эйгэҕэ тахсыбыттара. Ол курдук, кини истиҥ иэйиилээх «Үрэҕим барахсан» диэн ырыатынан кини ырыанньыга арыллар.
1978 сыллаахха «Тойон Мүрү» ырыа айааччылар түмсүүлэрин тэрийэн, улуус талааннарын түмэр, ырыаларын нотаҕа түһэрэр уонна компьютерга киллэрэр улахан үлэни саҕалаабытым. Ол түмүгэр аҕыс ырыанньык күн сирин көрбүтэ. Чараҥҥа Иннокентий Кривошапкин диэн ырыа айааччы баарын истэн, кини айымньыларын сураһан булбутум. Нотаҕа түһэрэн баран, «Дойдубар талаһабын» диэн улуус алаастарыгар, сиригэр-уотугар анаммыт сүүс ырыалаах хомуурунньукпар киллэрбитим.
Иннокентий тылга-өскө ураты болҕомтолоох сыһыана – кини уран тылга уһуйуллуутун төрдө диэн сыаналыыбын. Саха норуодунай суруйааччыта Леонид Попов биһиги чулуу биир дойдулаахпыт С.С. Васильев-Борогонскай юбилейыгар Суоттуга буолбут тэрээһиҥҥэ «Кэнчээри» ансаамбыл туойарын-ыллыырын истэн, үҥкүүлүүрүн көрөн, дууһата иэйэн, тута тэтэрээт илииһигэр хоһоон суруйан биэрбитэ. Мин ол хоһоону «Ленинскэй тэрийээччи» хаһыакка бэчээттэппитим. Иннокентий ол тыллары ис сүрэҕинэн ылынан, матыып айбытын кэрэхсээн, эмиэ ырыанньыкпар киллэрбитим. Бэлиэтээн эттэххэ, бу хоһооҥҥо уопсайа түөрт мелодист ырыа айбыта.
Иннокентий айымньыларын сөбүлээммин, салгыы үлэлэһэр баҕаттан кинини хаста да көрдүү сатаабытым да, таба туппатаҕым. Куруутун тыаҕа, сайылыкка эбэтэр бултуу сылдьар буолара. Бу сырыылара киниэхэ судургу үлэ эрэ буолбакка, айар кутун уһугуннарар, дууһатын иэйиитин уоскутар киэҥ эйгэ эбит диэн сыаналыыбын. Кинини айылҕа музыкатын, тыаһын-ууһун истэр улуукан киһибитигэр Сергей Зверев-Кыыл Уолугар тэҥниэххэ сөп. Саха дьонун аһара сэмэйэ, биллэ-көстө сатаабата сорох ардыгар таҥнары тардыы курдук буолара мөккүөр буолбатах.
Онон, Иннокентий аймахтара кини талаанын үйэтитэр санааланан кинигэ таһааран эрэллэрин истэн, олус үөрдүм, сүргэм көтөҕүлүннэ. Бу – «талаан норуокка баар» диэн бэргэн этии олоххо баарын биир чаҕылхай көстүүтэ.
Кэрэ ырылар ыллана турдуннар!
(СӨ култууратын туйгуна Люция Бандерова-Айыллаана ахтыыта)
Олорбут олоҕум омооно,
Ийэбит иэйиитин ситимэ,
Таба тайаммыт таптала
Ыҥырар-угуйар ырыалара.
Уйаар-кэйээрэ биллибэт киэҥ нэлэмэн Сахабыт сиригэр ырыа ыллыгынан айанныаххын, айар-тутар аартыгынан сылдьыаххын эрэ наада. Тиийбит сир аайы өйү-санааны байытар дьикти-кэрэ көстүүлэр, хатыламмат талааннар көрсөллөр. Ханна да тиийдэр киһи кэрэхсиир дьоно баар буолалларын көрөн үөрэбин.
2019 сыл сааһыгар Уус-Алдан улууһун Чараҥ бөһүөлэгэр сольнай концертыы баран сылдьан, олохтоох мелодист Иннокентий Иннокентьевич Кривошапкин диэн сүрдээх талааннаах киһи баарын билбитим. Хомойуох иһин, бэйэтин кытта көрсөр түгэн түбэспэтэҕэ.
Кини ырыаларын аан маҥнай биир бөлөххө (группаҕа) ыыппыттарын истэн сөхпүтүм. Олус үчүгэй матыыптаах, сүрдээх чөллөркөй куоластаах, бэйэтэ туспа суоллаах-истээх мелодист эбит диэн бэлиэтии көрбүтүм. Чараҥҥа сылдьан кини аймаҕыттан, Семен Семенович Бурцевтан, мелодист туһунан сиһилии сураһан билбитим. Хомолтото диэн, Иннокентий кэлин ыалдьан, ыллаабат, ырыа айбат буолбут этэ. Ону истэн наһаа аһыммытым уонна: «Бу киһи ырыаларын баарынан хомуйан, саатар буклет курдук оҥорон үйэтиппит киһи», – дии санаабытым.
Кэлин Хатаска олорор Иннокентий чугас аймаҕын, Анна Романовна Кривошапкинаны кытта Семен Семенович нөҥүө билсибиппит. Иккиэн биир баҕа санаалаах буолан биэрэн, кинигэ таһаарарга үлэлэһэн барбыппыт.
Мин ырыаларын нотаҕа түһэриитин тэрийбитим, оттон Анна Романовна сүүрэн-көтөн бэчээккэ таһааттарарга үлэлэстэ. Иннокентий Иннокентьевич ырыалара үйэтийэллэригэр сүҥкэн үлэни оҥорбут, нотаҕа түһэрбит Павел Павлович Павловка махталым муҥура суох.
Түмүкпэр, ырыа нөҥүө киһи дууһатын арыйар үтүөкээн түгэннэри бэлэхтээбитигэр дьылҕабар махтанарбын этэбин. Иннокентий Кривошапкин айылҕаттан айдарыылаах кэрэ ырыалара сахатын норуотугар мэлдьы ылланыахтара, кини аата умнуллуо суоҕа диэн бигэтик эрэнэбин.
Иннокентий Иннокентьевич Кривошапкин – айылҕаттан айдарыылаах, сэмэй майгылаах уонна дириҥ иэйиилээх мелодист-музыкант. Кини олоҕун суола уонна айар үлэтэ биир туспа кэрэ эйгэ буолан ахтыыларга иҥэн сылдьар. Кини көхсүн иһигэр киҥинэйэн айбыт матыыптара нотаҕа түһэн, норуот айымньыта буолан үйэтийэрэ – талаан күүһүн уонна аймах-билэ дьонун истиҥ тапталын туоһута буолар.
Бэлэмнээтэ: Екатерина Свинобоева
