Музыка матыыбынан кутуллубут олох
Николай Егорович Орлов (1953–2016) – саха музыкальнай култууратын көмүс пуондатыгар бэйэтин кылаатын киллэрбит дэгиттэр талааннаах мелодист, педагог-новатор уонна аранжировщик. Кини олоҕун суола – төрөөбүт норуотун тыынын музыка нөҥүө тилиннэрии, умнулла сыспыт инструменнары сөргүтүү уонна кэрэҕэ, сырдыкка ыччаты уһуйуу буолар.
Олох диэн – таптал, үлэ уонна айымньы. Николай Егорович Орлов бу үс өйдөбүлү бэйэтин дьылҕатыгар дьүөрэлээбит Саха сирин биир ураты айылгылаах киһитэ. Култуура туйгуна, уһулуччулаах учуутал уонна истиҥ аҕа – кини хас биирдии хардыыта норуотун туһугар анаммыта.
Бу кыра кыыһа Күннэй Николаевна Орлова хомуйбут ахтыыларга: кини олоҕун аргыстарын, үөрэппит учууталларын уонна чугас дьонун истиҥ суруйуулара түмүллэн – Николай Егорович мындыр өйүн-санаатын, сахалыы кутун-сүрүн, тулуурдаах майгытын уонна музыка ортотугар ааспыт чаҕылхай олоҕун кэрэһэлииллэр. Манна киирбит хас биирдии тыл – киниэхэ барҕа махтал уонна үйэлээх өйдөбүл буолан кинини сырдатар.
Айылҕаттан айдарыылаах киһи олоҕо – ол бэйэтэ туспа кэрэ кэпсээн, истиҥ матыып. Саха музыкальнай култууратын сайдыытыгар биллэр-көстөр кылаатын киллэрбит, Саха өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, дэгиттэр талааннаах музыкант, мелодист уонна педагог-новатор Николай Егорович Орлов сырдык кэриэһигэр бу тыллары аныыбыт.
Николай Егорович 1953 сыл олунньу 3 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Хоро нэһилиэгин Малбаарыкы Үрэҕэр күн сирин көрбүтэ. Кини Егор Николаевич уонна Марфа Афанасьевна Орловтар дьиэ кэргэттэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Ол гынан баран, дьылҕа хаан ыар содулунан, алта эрэ саастааҕар ийэтэ өлөн, тулаайах хаалбыта. Оччугуй оҕо Чараҥҥа аймахтарыгар – Тролуковтарга, аҕатыгар, эһэтигэр уонна эдьиийдэригэр иитиллэн, дьон тапталынан улааппыта.
Чараҥ, Майаҕас уонна Бороҕон оскуолаларыгар үөрэнэр кэмнэригэр кини ис айылгыта музыкаҕа тардыһыылааҕа биллэн барбыта. Ону таба көрөн, Бороҕоннооҕу музыкальнай оскуолаҕа баян кылааһыгар үөрэттэрбиттэрэ. Эдэр сааһыгар атаҕын ыараханнык дэҥнээн, олоҕун тухары доҕолоҥ буоллар да, бу кыһалҕа кини дууһатын кыната – музыкаҕа үрдүккэ көтөрүн мэһэйдээбэтэҕэ.
1976 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа балалайка, онтон саха народнай инструменнарын кылааһыгар киирбитэ. Студенныыр сылларыгар Николай бэйэтин талаанын арыйан, национальнай инструменнарга аналлаах айымньылары суруйан саҕалаабыта. Бу кини айар суолун сүрүн хайысхата буолбута. Кини өрөспүүбүлүкэҕэ норуот инструменнарын сөргүтүүгэ биир бастакы хараҥаччыта буолбута.
1978 сыллаахха олоҕун аргыһын, тапталлаах кэргэнин Валентина Афанасьевнаны көрсөн ыал буолбуттара. Үөрэхтэрин ситиһиилээхтик бүтэрэн, 1979 сыллаахха эдэр исписэлиистэр Чурапчыга ананан үлэлии барбыттара. Николай Егорович норуот инструменнарын оркестрын салайааччытынан уонна оҕо музыкальнай оскуолатын учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
Орловтар дьиэ кэргэн үс оҕоломмуттара: Муся (1980), Гоша (1983) уонна Күннэй (1993). Хайа да улууска – Чурапчыга, Горнайга, Уус-Алдаҥҥа, Ньурбаҕа эбэтэр Дьокуускайга үлэлээтэр, Николай Егорович ис сүүрээнэ биир этэ: төрөөбүт сахатын музыкатын уруйдааһын. Кини «тойук», «кылыһах», «дэгэрэҥ» курдук норуот ырыатын ньымаларын күүскэ тарҕаппыта, ансамбыллары уонна оркестрдары тэрийбитэ.
Николай Егорович ханна да үлэлээтэр, айар кутун уота умайа сылдьара. Кини салалтатынан «Көмүөл», «Найахы хора», «Дьиэрэй», «Илгэ» курдук биллиилээх коллективтар аан дойду таһымнаах фольклорнай фестивалларга сахалыы матыыбы дуораһытан лауреат буолбуттара. Николай Егорович үлэлиир кэмнэригэр барыта – 11 оҕо музыкальнай коллективын иилээн-саҕалаан тэрийэн, сүүһүнэн оҕону кэрэҕэ, музыка эйгэтигэр уһуйбута.
1984 сыллаахха дэгэрэҥ ырыаҕа методическай рекомендация таһааран, бу уустук ньыманы тилиннэриигэ, саха национальнай инструменнарын тупсаран оҥорууга, онно оҕону уһуйууга сүүнэ кылаатын киллэрбитэ. Кини сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна» буолбута, Бүтүн Сойуустааҕы норуот айымньытын дьиэтин лауреатын мэтээлинэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Ил Түмэн» Судаарыстыбаннай мунньаҕын грамотатынан уонна элбэх махтал суруктарынан наҕараадаламмыта.
Николай Егорович Орлов – чаҕылхай олох, кэрэ матыып уонна идэҕэ муҥура суох бэриниилээх буолуу холобура. Кини аата суруйбут ырыаларыгар, үөрэппит үөрэнээччилэрин ситиһиилэригэр уонна саха музыкатын дьүрүһүйэр тыаһыгар үйэлэргэ тыыннаах буолуоҕа.
Айар кутум уйата – Чараҥым кулууба
(Николай Егорович Орлов ахтыыта)
Мин олоҕум биир саамай истиҥ уонна таһаарыылаах кэмнэрэ Чараҥ кулуубун кытта ыкса сибээстээхтэр. Икки төгүллээн манна директордаабыт кэмнэрбин билигин олус истиҥник саныыбын. Оччолорго эдэр саас эрчимэ, тугу эмэ туһалааҕы оҥорор баҕа санаа күүстээх этэ.
Бастаан үлэбин саҕалыырбар кулууп үлэһиттэрэ олорор дьиэлэрэ суоҕа. Ону быһаарар туһуттан, Анна Неустроевалаахтан (Бурцева) билигин Стручкова Мария Гаврильевна олорор дьиэтин кулууп туһатыгар диэн атыыласпыппыт. Оччолорго баһылыгынан үлэлиир Н.С. Аммосов күүс-көмө буолбута. Кини өйөбүлүнэн кулууп иһин саҥардар, тупсарар туһуттан тутуу матырыйаалын совхозс прораба А.Д. Гуляевтыын булан, биир хоһу толору тастаран күүстээх өрөмүөн үлэтин ыыппыппыт.
Иккис төгүлүн салайааччынан кэлэрбэр, эмиэ Н.С. Аммосов сүбэтинэн, харчы булан кулуупка наадалаах аппаратураны атыыласпытым. Ол кэмҥэ бу улахан ситиһии, инники үлэҕэ кынат буолбута.
Чараҥ дьоно-сэргэтэ айар куттаах, талааннаах этилэр. Биһиги олохтоох нэһилиэнньэ күүһүнэн түөрт улахан академическай кэнсэри туруорбуппутуттан үһүн бэйэм салайан тэрийбитим. Г. И. Александров «Ньургун Боотур» олонхону уонна «Сир симэҕэ» балеты туруорбута. Оччолорго Митрофан Бурцев – Ньургун Боотур, оттон Михаил Орлов – Абааһы уола буолан сценаны хамсаталлара. Клара Тролукова уонна Петя Стручков «Сир симэҕэ» балет солистара буолан, Чараҥ, Майаҕас аатын өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан ааттаппыттара.
Иккис улахан кэнсиэрпит эмиэ олус ситиһиилээхтик ааспыта. Дуня Бурцева, Таня Орлова, Маша Тролукова, Феня Бурцева, Коля Бурцев, Спиридон Аммосов, Валера Сивцев курдук 9-10 кылаас үөрэнээччилэрэ, оччолорго директор Иван Готовцев саҕана, учуутал Ефросинья Прокопьевна Иванова сценарийынан туруоруллубут концерка үрдүк таһымнаахтык кыттыбыттара. Мин ол оҕолору бэйэм салайан туруорбутум – кырдьык да, олус үчүгэй, умнуллубат киэһэ буолбута.
Оттон үһүс концерт Чараҥ историятыгар кыһыл көмүс буукубаларынан суруллубута. «Мүрү Чараҥа» диэн оҕо фольклорнай ансамблын тэрийэн, өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы миэстэни ылан үөрүүбүт үрдээбитэ. Талааннаах оҕолорбут – Вася Егоров, Ерема Макеев, Таня Барашкова, Айта Бурнашева – лауреат үрдүк аатын сүгэн, дьон-сэргэ махталын ылбыттара.
Бу кэмнэр – дьиҥнээх айар үлэ, көмөлөөн үлэлээһин уонна төрөөбүт сирбит култууратын үрдэтии кэрэ түгэннэрэ буолан өйбөр-санаабор үйэлэргэ иҥэн хаалбыттара.
Саха мындыр музыкаана
(Анастасия Васильевна Каженкина ахтыыта)
Николай Егорович, Коля – мин үөрэнээччим, кэллиэгэм уонна эрэллээх табаарыһым буолбута. Сүүрбэ үс саастаах эдэркээн уол музыкальнай училище боруогун атыллаан киириэҕиттэн, түөрт уон сыл тухары биһиги дьылҕабыт быстыспат ситимнэммитэ.
Николай киһи быһыытынан хатыламмат уратылааҕа – кини сахалыы мындыр өйдөөх, олоҕу муҥура суох таптыыр, дьиҥнээх омукпут тыынын илдьэ сылдьар киһи этэ. Тулалыыр эйгэҕэ бэйэтэ туспа көрүүлээҕэ: кэрэни сэргиирэ, үтүөнү өрүү өйүүрэ. Саха култууратын ымпыгын-чымпыгын, кистэлэҥин тиһигин быспакка үөрэтэрэ, умнуллубуту сөргүтэр идэлээҕэ. Өскөтүн Николай атын кэмҥэ үөрэммитэ буоллар, кини хайаан да чинчийэр наука эйгэтигэр уһулуччулаах киһи буолуохтаах этэ диэн саныыбын.
Кини доҕотторугар, оҕолоругар, үөрэнээччилэригэр сыһыана олус истиҥэ, сылааһа, киһини сөхтөрөр. Ол эрэн, кырдьыгы тутан туран, сөбүлээбэтэҕин сирэйгэ этэр хорсун майгылааҕа. Ол иһин сорох дьоҥҥо сөбүлэппэт да түгэннээх буолуон сөп, ол эрээри кини куруук дьиҥнээх бэйэтинэн хаалара. Элбэх ыччаты музыка абылаҥар уһуйарга, иитэргэ кини үгүс сыратын биэрбитэ.
Николай Егорович – саха норуотун биир айылгылаах киһитэ. Кинини ахтар-саныыр дьон олус элбэх, кини сырдык мөссүөнэ биһиги сүрэхпитигэр өрүү тыыннаах буолуоҕа.
Николай Егорович Орлов олорбут олоҕо – бэйэтэ саха норуотун дууһатын иһитиннэрбит чаҕылхай симфония курдук. Кини хас биирдии суруйбут матыыбыгар, хас биирдии оҥорбут инструменыгар уонна уһуйбут үөрэнээччитигэр бэйэтин сырдык кутун, олоххо тапталын хаалларбыта.
«Музыка – норуот тыына» диэн кини этэрэ. Ол тыын Николай Егорович айар үлэтинэн, кини тэрийбит бөлөхтөрүн дорҕоонунан уонна биһиги сүрэхпитигэр иҥпит истиҥ ахтыыларынан үйэлэргэ салҕаныаҕа. Кини аата Уус Алдан култууратын историятыгар көмүс буукубаларынан сурулунна, оттон кини кэриэһэ тапталлаах оҕолоругар, сиэннэригэр уонна тыһыынчанан махталлаах истээччилэригэр өрүү тыыннаах буолуоҕа.
Бэлэмнээтэ: Екатерина Свинобоева
