Биһиги өбүгэлэрбит Омоҕой, Эллэй саҕаттан сылгы уонна ынах иитиитинэн дьарыктанан олорбуттара. Ынах барахсан үрүҥ илгэ аһа: үүт үрдэ, сүөгэйэ, күөрчэҕэ, арыыта, суората, иэдьэгэйэ, үрүмэтэ — хайа саха киһитин этигэр-хааныгар иҥэн, сылайбат сындааһыннаабатаҕа, бүдүрүйбэт сүһүөхтээбэтэҕэ буолуой? Сыалаах этэ, хоргуннаах миинэ хайа саха киһитигэр сэниэ эппэтэҕэй, күүс укпатаҕа буолуой? Оттон тириититтэн өбүгэлэрбит таҥас оҥостон, бытарҕан тымныыны, өҥүрүк куйааһы туораатахтара, бэл киитэ – бэртээхэй түптэ, сири уоҕурдууга бастакынан туһанылларын бэркэ диэн билэбит. Былыр оннооҕор ыал баайын сүөһү төбөтүнэн ааҕалларын бары наһаа үчүгэйдик билэбит, онон сахалар ынах сүөһүгэ сүрүн болҕомтолорун уураллара, ынах сүөһү тыыннаах, үрүлүйэр үүттээх-астаах, төрөлкөй төрүөхтээх, эмис эттээх буоларыгар үйэ тухары кыһаллан кэлбиттэрэ.
Улууспут Өрөгөй кынаттаах Кыайыы ыһыаҕар Уус Алдан улууһугар Тыа хаһаайыстыбатын сылынан уонна Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Саха Республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хоро нэһилиэгин, Уус Алдан улууһун ытык олохтооҕо, кыраайы үөрэтээччи Николай Алексеевич Орлов төрөөбүтэ 100 сылыгар анаан тыа хаһаайыстыбатын улуустааҕы салалтатын уонна Ылдьаа Нохуоккун аатынан Чараҥнааҕы култуура киинин көҕүлээһиннэринэн хаһыс да сылын ыытыллар “Үүттээх Маҥааччыйа” ыанньыксыттар күрэстэрэ биир ураты, сэргэх тэрээһин буолан ааста.
Дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлинэн анаммыт тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччыта Петр Попов кыттааччыларга кыайыыны баҕаран туран эҕэрдэ тылын тиэртэ. Николай Алексеевич уола, Чараҥ биир тутаах киһитэ, эмиэ бэйэтэ туспа кэтэх хаһаайыстыбалаах Алексей Орлов дьиэ кэргэнин аатыттан анал бириис туруорарын туһунан эттэ.
Былырыыҥҥы “Үүттээх Маҥааччыйа” күрэс кыайыылааҕа Елизавета Черноградская бу сырыыга дьүүллүүр сүбэ чилиэнин быһыытынан ыалдьыттаата, ону кытары 1-кы Хоро нэһилиэгин тыа хаһаайыстыбатыгар исписэлииһэ Афанасий Крылов кыттааччылары дьүүллэстэ.
“Сиэри ситэрэн, туому тутуһан…” бастакы түһүмэххэ түөрт кыттааччы бэйэлэрин билиһиннэрдилэр, саха киһитин сиэринэн бастаан “кимтэн кииннээхтэрин, хантан хааннаахтарын” ырыанан-тойугунан дьүөрэлээн тэрээһини киэргэттилэр.
“Хотоҕой систээх хотонум ынаҕа” диэн иккис түһүмэххэ кыттааччылар биир сөбүлүүр ынахтарын туһунан хоһуйууга күрэхтэстилэр. Бу түһүмэххэ “саха киһитэ оҕус үрдүгэр олордо эрэ — ырыаһыт” диэбиттэрин санаан кэлэҕин, айар дьоҕурдаахтара, ойуулууллара-дьүһүннүүллэрэ сөхтөрдө.
“Ынах сүөһү — саха саргыта” диэн ааттаммыт үһүс түһүмэххэ кыттааччыларбыт билиилэрин тургутан көрдүлэр. “Тараах күрдьүгэс дьүһүннээх сүөһүнү үүрэн аҕал” диэтэхтэринэ, эһиги хайдах ынаҕы хараххытыгар көрүө этигитий? Дьэ, ол курдук ынах сүөһү сааһынан уонна аналынан ааттарын, сиэр-туом, дьүһүннэринэн быһаарыы ыйытыктарыгар хоруйдаатылар.
Салгыы кэлэр түһүмэххэ кыттааччыларбыт үрүҥ илгэттэн оҥорон таһаарбыт астарын көрдөрдүлэр, амсаттылар. Дьэ, киһи эгэлгэ аһы оҥорон таһаарар да буолар эбит! Кэлин үөдүйэн эрэр мажитель диэн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырар блогер Масаха сүбэлээбит утаҕын араас көрүҥүн сэргии көрдүбүт.
Тиһэх түһүмэххэ ыанньыксыттарбыт сэппэрээтэри бириэмэҕэ таҥан-ыһан көрдөрдүлэр.
Түмүк тахсыыта өр кэтэһиннэрбэтэ, дьүүллүүр сүбэбит кыттааччылары барыларын өттүк харалаах, илии тутуурдаах ыытта. Ол курдук Мүрү нэһилиэгиттэн кыттыбыт Ирина Басыгысова биһирэбил бириискэ тигистэ. 2-с Лөгөйтөн кыттыбыт Агафья Тарабукина – үһүс бочуоттаах миэстэ, 1-кы Хоро нэһилиэгин олохтооҕо Тамара Макеева – иккис миэстэ уонна 2-с Лөгөй нэһилиэгиттэн халыҥ хаһаайыстыба аҕа баһылыга Гаврил Сергеев кыайыы өрөгөйүн биллэ.
Киэҥ Мүрүбүт алааһын биир ытык сиригэр Нэлээҥҥэ ыһыллыбыт ыһыахпыт “Үүттээх Маҥааччыйа” күрэһин көрбүт-истибит эрэ олус сэҥээрбиттэрин биллэрдилэр, «өссө ынаҕы бэйэтинэн аҕалан көрдөрбүт буоллар» диэн баҕа санааларын эттилэр. Тэрээһини биир мэниктии сүүрэн хаалар мааны куоластаах уол оҕо Адриан Афанасьев ырыаларынан киэргэппитэ.
Анатолий Кириллин
