Хас биирдии киһи бу олоххо өбүгэлэрэ олорон ааспыт сирдээх буоллаҕа… 1-кы Хоро нэһилиэгэр Тандалыыр суолунан бардахха, Кыймаласпыт диэн сайылык баар. Бу ытык сиргэ Аҕа дойду сэриитигэр Кыайыыны уһансыбыт Илин Үрэххэ олорон ааспыт дьон туһунан Кэриэстэбил күнэ аан бастаан 30 сыл анараа өттүгэр Улуу Кыайыы 50 сылыгар буолбута, өйдөбүнньүк пааматынньык туруоруллубута.
От ыйын 5 күнүгэр 1-кы Хоро нэһилиэгэр Илин Үрэххэ “Кыймаласпыт» сайылыгар Улуу Кыайыы 80 сылыгар аналлаах «Кыайыыны уһансыбыт Илин Үрэхтэргэ кэриэстэбил күнэ» диэн ааттаах ураты тэрээһин буолан ааста.
Кыймаласпыттан итиэннэ чугас эргин олохтоох дьонтон сыдьааннаахтар, араас сылларга бу сайылыкка үлэлээбиттэр, нэһилиэк олохтоохторо бу күн ыраахтан ыҥырсан, чугастан чуоҕуһан, «Өйдөбүл… Кэриэстэбил… Махтал…» диэн тыллары өрө тутан, түмсэн аастылар. Туох барыта тэрийииттэн тутулуктаах, онон тэрийээччилэр Петр Копырин, Саргылана Бурцева, Виктория Соркомова, Галина Ноговицына олус кыһаллан сүүрбүттэрин-көппүттэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Бу кэрэ сайылыкка былыр-былыргыттан үгүс киһи бииргэ иллээхтик олорон, үлэлээн-хамсаан аастаҕа. Билигин чуумпуран, иһийэн турар сайылыкка дьон сыыйа мустуута күнүс 11 чаастан ыытааччы Саргылана Бурцева киирии тылынан уонна алгысчыт Иван Бурцев алгыһынан тэрээһин бастакы чааһа саҕаланна. Отох Охонооһой сиэн кыргыттара сиэттиһэн киирэн, “Саха Далбар Хотуна” үҥкүүлэринэн кыттааччылар сүргэлэрин көтөхтүлэр, үөрүүлэрин үрдэттилэр. Бастакынан ааттара-суоллара ахтылыннылар – Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии толоонугар өлбүт буойуттар Григорий Андросов, Семен Бурцев, Николай Кривошапкин, Егор Копырин, Петр Копырин, Роман Конников, Григорий Ноговицын, Петр Свинобоев, Николай Ушницкай. Сэрии толоонуттан Николай Бурцев, Иннокентий Бурцев, Иван Ноговицын, Егор Ноговицын, Петр Находкин эргиллэн кэлбиттэрэ. Сэрии огдооболорунан Фекла Бурцева, Татьяна Ушницкая, Вера Ильина, Евдокия Орлова, сэрии тулаайахтарынан Иван Бурцев, Дмитрий Копырин, Клара Ушницкая, Николай Ушницкай, Михаил Ушницкай буолаллар.
Бу кэскиллээх дьыаланы саҕалаабыт, олугун уурбут СӨ Айылҕа харыстабылын туйгуна, норуоттар икки ардыларынааҕы радиоэкологтар уонна Россия суруналыыстарын Сойуустарын чилиэнэ, үлэ бэтэрээнэ, 1-кы Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, общественник-эколог, сэрии тулаайаҕа, быйыл өрөгөйдөөх 85 сааһын туолбут Иван Бурцев этиитэ, ахтыыта, кэс тыла истибит эрэ киһини толкуйдатар дириҥ суолталаах буолла. Кини эдэр көлүөнэ Кэриэстэбил күнүн хайаан да салгыырыгар, Улуу Кыайыыны аҕалбыт аҕа көлүөнэ умнуллубатыгар, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэн бара турарыгар баҕа санаатын эппитин баар дьон чуумпуран иһиттилэр, биһирээбиттэрин биллэрдилэр. Нэһилиэк баһылыга Василий Бурцев мустубут дьону бэлиэ күнүнэн эҕэрдэлээтэ, Иван Бурцевка 85 сааһынан эҕэрдэ сурук, бэлэх уонна тэрээһин олоххо киирэригэр өҥөлөөх дьоҥҥо наҕараадалары туттарда.
Ол кэнниттэн бу сиртэн уоттаах сэриигэ кыайыы туһугар олохторун толук уурбут, сэриилэспит буойуттар, үлэ фронугар кыайыыны уһансыбыт үлэ дьонун сырдык ааттарыгар сүгүрүйэн биир мүнүүтэ тохтоон иһийии, өйдөбүнньүк пааматынньыгар сибэкки дьөрбөлөрө уурулуннулар. Салгыы бэйэлэрин эҕэрдэлэрин, санааларын Дьокуускайтан СӨ Ис дьыалаҕа министиэристибэтин бэтэрээнэ, СӨ милициятын туйгуна Татьяна Иванова, СӨ Духуобунас Академиятын чилиэнэ, П.А. Ойуунускай уонна В.В. Никифоров—Күлүмнүүр аатынан бириэмийэлэр лауреаттара, “Саха” НКИХ «Аал-луук мас» биэриитин редактора Евдокия Избекова уонна Чараҥтан төрүттээх СӨ бочуоттаах бэтэрээнэ, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ туһааннааҕа, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, Булуҥ улууһун «Арктика» холкуос бочуоттаах үлэһитэ Василий Бурцев тиэртилэр. Сэрии кыттыылааҕа Петр Находкин сиэнэ Егор Бурцев Сергей Васильев – Борогонскай суруйуутугар “Кылбаҥнаа эрэ, кылыһым” диэн хоһоонун мустубут дьон иннигэр доргуччу ааҕан хайҕанна, эһэтин аатын ааттатта, кэнчээри ыччат кэриэстииргэ бэлэмин көрдөрдө. Түмүккэ «Тыыннаахтар умнубат сыллара» аатырбыт ырыа күргүөмүнэн Надежда Свинобоева баяҥҥа доҕуһуолунан толорулунна.
Тэрээһин иккис чааһа тэрээһин кыттыылаахтарыгар, нэһилиэк олохтоохторугар биир эмиэ күндү, бэлиэ, өйдөбүнньүк сиргэ Баҕарахха тиийэн салҕанна. Манна быыстапканы көрүү, астаах сандалы тула олорон ирэ-хоро кэпсэтии, ахтыһыы буолла. Саҕаланыытыгар хорсун буойуттар тустарынан быыстапканы үлэ бэтэрээнэ, 1 Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, РФ үөрэҕириитин уонна СӨ культуратын туйгуна Клара Бурцева уонна улуустааҕы кииннэммит библиотека кылаабынай библиограба Любовь Копырина биир дойдулаахпыт Иван Бурцев олоҕун, айар үлэтин туһунан кэрэхсэбиллээхтик билиһиннэрдилэр. СӨ үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, РФ бастыҥ учууталларын куонкуруһун кыайыылааҕа, СӨ культуратын туйгуна, учууталлар Учууталлара, методист учуутал, “Азия оҕолоро” фонда стипендиата, ”2000 үтүө дьыала” өйдөбүнньүк бэлиэ хаһаайына, Хоро уонна Байаҕантай нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо, Баҕарахха “Тыыннаах аллея” өйдөбүнньүгү оҥорсубут, тутуспут Григорий Бурцев этиитэ, ахтыыта дириҥ суолталаах буолла. Иван Бурцев суруйбут “Туой хайа” драматыттан быһа тардыыны Виктория Соркомова, Саргылана Бурцева, Петр Копырин, Гаврил Свинобоев олус итэҕэтиилээхтик оонньоон көрдөрдүлэр. Полина Бурцева тэрээһин кыттыылаахтарын ааттарыттан ааптарга 85 сааһын туолбут үбүлүөйүнэн эҕэрдэлээн бэлэх туттарда. Ааптар бэйэтэ көрө-истэ олордоҕуна, кини айымньытын дьоруойдарын кумааҕыттан тилиннэрэн, олоххо илэ оонньуур олус эппиэтинэстээҕэ чахчы. Салгыы СӨ үтүөлээх учуутала Альбина Бурцева, СӨ автомобильнай транспорын бочуоттаах үлэһитэ, Илья Находкин аатынан култуура киинигэр “Алтан Кыл” устуудьуйа салайааччыта Петр Копырин, “Мүрү нэһилиэгин уонна Уус Алдан улууһун социальнай-экономическай сайдыыларыгар кылаатын иһин”, “СӨ норуот уус-уран айымньытыгар кылаатын иһин” анал бэлиэлэрдээх, СӨ, “Мүрү” мелодистар түмсүүлэрин чилиэнэ Михаил Конников, СӨ суол хаһаайыстыбатын бочуоттаах үлэһитэ, “Уус Алдан улууһун социальнай-экономическай сайдыытыгар кылаатын иһин” анал бэлиэлээх Светлана Ушницкая, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ уус-уран самодеятельноһын бэтэрээнэ, “Уус Алдан улууһун култууратын сайдыытыгар кылаатын иһин” анал бэлиэлээх Надежда Свинобоева уонна пед.үлэ бэтэрээнэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ маастара, СӨ уонна Мүрү мелодистарын түмсүүтүн чилиэнэ, СӨ үтүөлээх оһуохайдьыта Иван Бурцев – Сэргэ Уйбаан эҕэрдэлэрин тиэртилэр. Бу ытык сиргэ хойукка диэри кэпсээн да кэпсэннэ, ырыа да ылланна, оһуохай да дуорайда.
Баян доҕуһуоллаах күргүөмүнэн «Эйэ ырыатын» ыллаан, аны биэс сылынан эмиэ көрсүһүөх буолан, үтүө үгэс буолбут түмсүүлээх тэрээһин түмүктэннэ.
Светлана Бурцева, Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ
