Баян тыаһа суох тыа сирин кулуубун үлэтин көрөр уустук. Баян – тыа сирин олоҕун тыына, дьону түмэр күүс буолар. Бу дорҕооннор баар буоланнар Сахабыт сирин нэһилиэктэригэр олох күөстүү оргуйар, ырыа-тойук аргыстанар. Ол дорҕооннортон – тыа сирин сипсийэр тыала, кэрэ айылҕата, үлэ үөрүүтэ уонна таптал иэйиитэ барыта кутуллар. Тыа сирин баянистара – уйан иэйиилэринэн олоҕу киэргэппит, айар абылаҥнарын матыып оҥорон таһаарар дьиҥнээх айылгылаах дьон буолаллар. Кинилэр баяннарын тыаһа ааспыт кэмнэргэ – субуотаҕа үҥкүүлэргэ, ыһыах түһүлгэтигэр, кулууп сценатыгар эбэтэр алаас ортотугар дьиэрэйэрэ – дьон сүргэтин көтөҕөрө, үлэ сылаатын таһаарар ураты күүстээҕэ.
Саха өрөспүүбүлүкэтигэр Култуура сылыгар биһиги тыа сирин култуурата сайдарын туһугар айбыт-туппут уонна күн бүгүн тарбахтарын төбөтүнэн музыка сырдык эйгэтин арыйар дьоммут, Чараҥ бянистарын туһунан «Олох ырыата – байаан тыаһа» рубрикаҕа истиҥник ахтан ааһыахпыт.
Үлэҕэ уонна култуураҕа анаммыт олох
Олох диэн хатыламмат дьылҕа, ким эрэ ол суолу көнөтүк айанныыр, онтон ким эрэ туруулаһан, мэһэйдэри туораан, бэйэтин сулуһун булар. Бу ахтыы Хоро нэһилиэгин биир чаҕылхай киһитигэр, дэгиттэр талааннаах Бурцев Семен Константиновичка ананар. Кини олоҕо – тулуур, дьулуур уонна айар кут күүһүн туоһута. Оҕо сааһыттан хараҕынан мөлтөхтүк көрөр буоллар да, кини дууһатынан сырдыгы көрбүтэ, хормуоскатын тыаһынан дьон сүрэҕин сылаас уотунан умаппыта. Бу Февронья Васильевна уонна Николай Семенович Бурцевтар суруйбут ахтыыларын ааҕан истэххэ, Семен Константинович барахсан үтүө мөссүөнэ, кини намыын ырыата уонна киинэ аппараатын тыаһа кулгаахпытыгар иһиллиэх курдук…
Бурцев Семен Константинович – Саха сирин киинэтин уонна тыа сирин култууратын сайдыытыгар биллэр-көстөр кылаатын киллэрбит үтүө бэтэрээн. Олох кытаанах тургутууларын ааһан, тыылга күүстээх үлэни уонна айар үлэни дьүөрэлээн, Сэмэн Константинович бэйэтин кэмигэр дьиҥнээх норуот киһитэ буолбут. Кини наҕараадалара – «СССР кинематографиятын туйгуна», «Үлэ бэтэрээнэ» – кини дойдутугар бэриниилээх үлэтин үрдүк бэлиэлэрэ буолаллар.
Музыканан кынаттаммыт олох суола
1929 сыл балаҕан ыйын 20 күнүгэр Хоро нэһилиэгин маанылаах ыала Бурцев Константин Семенович уонна Попова Домна Сергеевна дьиэ кэргэнигэр Сэмэнчик диэн тапталлаах уол оҕо күн сирин көрбүтэ. Кини оҕо сааһа атын оҕолор курдук көнө суолунан баран испэтэҕэ, дьылҕа хаан кинини эрдэттэн тургутан барбыта.
Уончалаах оҕо бастакы кылааска үөрэммитэ, ол эрээри иккис кылааска киирбитин кэннэ оройуонтан кэлбит медицина комиссията «көрөрө мөлтөх, үөрэнэр кыаҕа суох» диэн уураах таһааран, үөрэх аанын бүтэһиктээхтик сабан кэбиспитэ. Ол гынан баран, айылҕа биир аанын саптар, киниэхэ иккис ааны – дьоҕур аанын арыйбыта.
Аҕа дойду Улуу сэриитин ыарахан сыллара Сэмэн олоҕун өссө тыйыһырпыта. 1942 сыллаахха аҕата дойдутун көмүскүү аттанан баран хаһан да эргиллибэттии сэрии толоонугар хаалбыта, онтон икки сыл буолан баран ийэтэ олохтон туораабыта. Тулаайах хаалбыт уолчаан сэрии уонна сут сылларыгар тыылга улахан дьону кытары тэҥҥэ үлэлээн, олох кытаанах оскуолатын эрдэ билбитэ.
Ол эрээри кини сүрэҕэр куруутун музыка сибэкки кэриэтэ тыллан испитэ. 1946 сыллаахха эһэтэ Сэмэн оҕонньор, бэйэтэ хараҕынан мөлтөхтүк көрөр да буоллар, сиэнин дьоҕурун таба көрөн, куораттан хормуоска аҕалан бэлэхтээбитэ. Ол күнтэн ыла Сэмэн олоҕо уларыйбыта. Айылҕаттан бэриллибит истэр дьоҕурунан бэйэтэ үөрэнэн, дьон сөбүлүүр ырыаларын хормуоскаҕа дьүрүһүтэн барбыта. Кини тыаһатар муусукатыгар Хоро сирин кэрэтэ, норуот дууһата иһиллэрэ. Нэһилиэккэ биир да кэнсиэр, биир да бырааһынньык Сэмэнэ суох ааспат буолбута.
Эдэр ахтыбыыс уолу «Кыһыл Маяк» холкуос кыһыл муннугар сэбиэдиссэйинэн уонна Чараҥ оскуолатыгар пионер баһаатайынан анаабыттара. Кини салайар кэмигэр Чараҥ оскуолата оройуон таһымыгар уус-уран көрүүлэргэ бастакы миэстэлэри ылар буолбута. Сэмэн ураты талаана Бороҕон араадьыйатынан дуораһыйбыта.
1949 сыллаахха дьылҕата кинини оройуон киинигэр – Култуура дьиэтигэр ыҥырбыта. Музыкальнай көмөлөһөөччүнэн үлэтин саҕалаан, ол сыл Дьоккуускайга кулууп үлэһиттэрин бэлэмниир кууруска үөрэнэн, баяҥҥа оонньуур уонна испэктээх туруорар кистэлэҥнэригэр уһуйуллубута. Ити курдук, хараҕынан мөлтөхтүк көрөр эрээри, дууһатынан сырдыгы тарҕатар Сэмэн Бурцев Саха сирин култууратын сайдыытыгар бэйэтин умнуллубат суолун-ииһин хаалларбыта.
Талаан кыната тиийбит үрдэллэрэ
Дьокуускайга үөрэнэ киирбит тыа сирин оҕолорун кытта Сэмэн дьылҕата чаҕылхай сулустардыын сиэттиспитэ. Кинилэри саха музыкатыгар сүдү суолу хаалларбыт биллиилээх мелодистар: Христофор Максимов, Игнатий Слепцов уонна ырыаһыт Дария Барашкова уһуйбуттара. Сэмэн Христофор Максимовтан пьесаны хайдах туруорарга үөрэнэрэ, онтон саха бастакы композитора Марк Жирков бэйэтинэн музыка уруоктарын биэрэрэ.
Кэлин, хараҕын эмтэтэ сытан, биллиилээх ырыаһыт Матвей Лобановтыын бииргэ алтыспыта кини айар кутугар өссө кыаҕы биэрбитэ. Онон эһэтэ Сэмэн Гаврильевич сиэнигэр аан бастаан хормуоска атыылаһан биэрбитэ – бу судургу бэлэх буолбакка, улахан култуура эйгэтигэр бигэ хардыыны оҥороругар төһүү күүс буолбута.
1951 сыл Сэмэн олоҕор дьоллоох сыл этэ: кини үйэтин тухары олоҕун аргыһынан буолбут тапталлаах кэргэнин Мария Митрофановнаны көрсөн, ыал буолбуттара. Үлэтин суола Саһылыкааҥҥа ааҕар балаҕантан саҕаланан, Суотту кулуубугар салҕаммыта. Онтон Кэптэнигэ бөдөҥсүйбүт «Лысенко» холкуос кулуубун сэбиэдиссэйэ Константин Бурнашев Сэмэни уус-уран салайааччынан ыҥырбыта. Икки айар куттаах киһи бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөн, таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.
1954 сыллаахха Саха АССР үбүлүөйдээх бэстибээлигэр «Лысенко» холкуос кэллэктиибэ оройуоҥҥа бастаан, куоракка кыттар чиэскэ тиксибитэ. Бу тыа сирин кэллэктиибигэр өрөспүүбүлүкэ таһымыгар тахсыы – улахан ситиһии этэ! Оччолорго Сэмэн ыллаабыт ырыата 50 сыл буолан баран Саха араадьыйатын пуондатыгар таабырыннаахтык көстөн кэлэн, саҥаттан суруллубута.
Сэмэн Константинович дэгиттэр талааннааҕа: кулууп үлэтин таһынан радиһынан, 1953 сылтан киинэ моториһынан үлэлээбитэ. Кини баяҥҥа, аккордиоҥҥа бэйэтэ үөрэнэн оонньуурун таһынан, агитбригадаларга музыкант, ырыаһыт, үгэһит, тойуксут уонна хоһоон ааҕааччы быһыытынан биллэрэ. Ханна да тиийдэр – кини күүтүүлээх ыалдьыт, дьону хаартыскаҕа түһэрэр маастар этэ.
Олоҕун тиһэх сылларыгар да талаана уостубатаҕа. 2002 сыллаахха Россия каналын «Играй гармонь» биэриитигэр ыҥырыллан, олус үөрбүтэ уонна бэлэмнэммитэ. Өлүөнэ өрүһүнэн айанныахтаах этэ да, хомойуох иһин, ыалдьан хаалан кыттыбатаҕа. Ол эрээри кини кыаҕа хааччахтаммыт дьон «Смотри на меня, как на равного» диэн аан дойдутааҕы бэстибээлигэр Кемерово, Москва куораттарга кыттан, лауреат үрдүк аатын ылан, бэйэтин кыаҕын бүтүн дойдуга иһитиннэрбитэ.
Сэмэн Константинович Бурцев олоҕун тухары үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ уонна айар талаана үрдүктүк сыаналаммыта. Кини дойдутугар уонна култуура эйгэтигэр уурбут кылаата маннык судаарыстыбаннай наҕараадаларынан уонна бочуоттаах бэлиэлэринэн бэлиэтэммитэ:
1970 с. – В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар анаммыт «Килбиэннээх үлэтин иһин» юбилейнай мэтээл;
1972 с. – «СССР кинематографиятын туйгуна» бэлиэ;
1974 с. – «Соцкуоталаһыы кыайыылааҕа» бэлиэ;
1979 с. – «Коммунистическай үлэ ударнига» аат;
1981 с. – «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл;
1993 с. – «Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин» юбилейнай мэтээл;
1995 с. – «Тыыл бэтэрээнэ» бэлиэ;
2001 с. – «Саха сирин киинэтин бэтэрээнэ» бочуоттаах аат;
2005 с. – «Бүтүн Россиятааҕы көрбөттөр уопсастыбаларын (ВОС) бэтэрээнэ» бэлиэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы юбилейнай мэтээллэрэ:
1975 с. – Кыайыы 30 сыла;
1985 с. – Кыайыы 40 сыла;
1995 с. – Кыайыы 50 сыла;
2005 с. – Кыайыы 60 сыла.
Бу элбэх ахсааннаах наҕараадалар Сэмэн Константинович бэйэтин идэтигэр бэриниилээҕин, тулуурдаах майгытын уонна төрөөбүт дойдутун сайдыытыгар киллэрбит сүдү кылаатын чаҕылхай туоһута буолаллар.
Сэмэн Константинович Бурцев олоҕун суола – кэрэҕэ дьулуур уонна тулуур үйэлээх холобура. Тулаайах хаалыы, сэрии ыарахан сыллара, көрөрө мөлтөөһүнэ – кинини олоххо тапталыттан уонна музыкаттан тэйиппэтэҕэ. Кини ситэ көрбөт харахтарын дууһатын сырдыгынан солбуйбута, илиитигэр туппут хормуоскатын тыаһынан тыһыынчанан дьон сүрэҕин сылыппыта. Кини тыаһаппыт хормуоскатын намыын дорҕооно, кини көрдөрбүт киинэлэрин сырдык уоттара, дьоҥҥо анаабыт үтүөтэ уонна сырдыга дьонун-сэргэтин ахтыыларыгар өрүү тыыннаах буолуохтара. Хаалларбыт айар утума оҕолоругар, сиэннэригэр салҕаналлар.
Бэлэмнээтэ: Екатерина Свинобоева
