Арассыыйа Федерациятын Төрүт Сокуонун “Географическай объектары ааттыыр туһунан» 7-с, 8-с, 9-с ыстатыйаларыгар, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун “Омук – судаарыстыба быһыытынан турук, дьаһанар-сабардыыр сирдээх тэриллии туһунан» 6-с, 7-с ыстатыйаларыгар, Саха Өрөспүүбүлүкэтин “Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбатын тылларын туһунан” 32-с ыстатыйатыгар олоҕуран 2005 сыл кулун тутар 4 күнүгэр СӨ Бырабыыталыстыбата уонна СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) Уус Алдан улууһугар саҥа “1-кы Хоро нэһилиэгэ” тэриллиитин туһунан дьаһалларыгар олоҕуран саҥа нэһилиэк баар буолбута быйыл номнуо 20 сыла буолла. Нэһилиэк бастакы баһылыгынан саҥа нэһилиэккэ ыытыллыбыт бастакы быыбар түмүгүнэн нэһилиэнньэ итэҕэлин ылан Михаил Орлов талыллыбыта. Күн бүгүн нэһилиэк нэһилиэнньэтин ахсаана прописканан 818 киһи (ол иһигэр 7-18 саастаах – 175 оҕо, 0-6 саастаах – 63 оҕо). 2012 сыллаахха нэһилиэк депутаттарын быһаарыытынан 1-кы Хоро нэһилиэгин Өрөгөйүн ырыата, 2021 сыллаахха гербэтэ уонна былааҕа бигэргэммиттэрэ.
Сэтинньи 4 күнүттэн Чараҥҥа нэһилиэк күннэрэ саҕаланнылар. Бу күн Норуот сомоҕолоһуутун күнүгэр нэһилиэк күннэрэ ыытыллыытын көҕүлээбит, тэрийбит И.И. Находкин аатынан култуура киинигэр 1-кы Хоро нэһилиэгэ тэриллибитэ 20 сылын бэлиэтиир “Нэһилиэк сайдыыта – улуус сайдыыта” диэн суолталаах ааттаах дьоро киэһэ тэрилиннэ. Төһө даҕаны эргэ буоллар, быйылгы улахан өрөмүөн кэнниттэн саҥалыы тыыннаммыт, аныгылыы моһуоннаммыт култуура киинин дьиэтигэр олохтоохтор оҕотуттан саҕалаан ытык кырдьаҕастарыгар тиийэ сүргэлэрэ сүрдээҕин көтөҕүллэн, сааланы толору муһуннулар. Бары туох эрэ дьиктини, туох эрэ сонуну кэтэһэллэрэ тута харахха быраҕыллар. Тоҕо диэтэххэ, нэһилиэк күннэрэ диэн бу иннинэ маннык тэриллэ иликтэрэ. Мин суруналыыс хараҕынан көрдөхпүнэ, бастакы сонун – саҥардыы талыллан, үлэлээн эрэр улуус баһылыга Василий Алексеев уонна улуус Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Аммосов бу тэрээһиҥҥэ кыттыылара. Кинилэр бастаан култуура киинин биир тутаах хоһугар киирэн, олохтоохтору кытары бу күҥҥэ 20 сылы эргитэн, урукку кэмнэри санатар, олохтоохтор ситиһиилэрин тириэрдэр үтүө илдьит, дьикти көстүү буолбут В.А. Протодьяконов-Кулантай аатынан литературай түмэл туруорбут нэһилиэк историятын сиһилии кэпсиир “Төрөөбүт түөлбэбит 20 сыл устата”, К.А. Неустроева аатынан олохтоох библиотека түмпүт 20 сыл иһигэр тахсыбыт олохтоох ааптардар кинигэлэрин сырдатар “Кинигэ – сайдыы тосхоло”, В.Н. Мигалкин аатынан Чараҥ орто оскуолата үөрэнээччилэрин дьоҕурдарын көрдөрөр “Оҕо уруһуйун галереята”уонна фойеҕа турбут нэһилиэк туһунан “Фотогалерея” быыстапкаларын кэрэхсээн көрдүлэр-иһиттилэр.
Иккис сонун – нэһилиэк тэрилтэлэрин холбоһуктаах кэнсиэрдэрэ. Бүгүҥҥү күн чыпчаал тэрээһинин киин уус-уран салайааччыта Екатерина Свинобоева эҕэрдэлэри кытары сатабыллаахтык алтыһыннаран, кыайа-хото тутан, иилээн-саҕалаан ыытта. Тэрээһин нэһилиэк “Айылҕа бэлэҕэ – Чараҥмыт” Өрөгөй ырыатынан саҕаланар. Кэнсиэри “Чараҥмын таптыыбын” ырыанан Чараҥнааҕы “Кэрэчээн” уһуйаан иитиллээччилэрэ саҕалаабыттара мээнэҕэ буолбатах. Кинилэр – нэһилиэк инники кэскиллэрэ! Көрө-истэ олордоххо, сценарий ис хоһооно дириҥэ, тыла-өһө хомоҕойо наһаа үчүгэй. Нэһилиэк 20 сыл олорон кэлбит олоҕун быыһын сэгэтиигэ салайбыт баһылыктара ааттаннылар, үлэһит дьоно, бары хайысхаҕа ситиспит ситиһиилэрэ сырдатылыннылар. Сыанаҕа бастакынан нэһилиэк бастакы баһылыга Михаил Орлов тахсыыта ытыс тыаһынан доҕуһуолланна. Кини нэһилиэк хайдах быһыыга-майгыга тэриллибитин, бэйэтэ саҥа нэһилиэгэ атаҕар бигэтик турарын туһугар үлэлээбит кэмнэрин, бииргэ өйдөһөн-өйөһөн үлэлээбит дьонун, чугастык алтыспыт салайааччыларын туһунан истиҥник сэһэргээбитин бары сэҥээрэн иһиттибит. Чахчы даҕаны, саҥаны саҕалыыр хаһан баҕарар уустук буоллаҕа. Михаил Дмитриевич ону барытын сахалыы толкуйунан, дьаһаллаах үлэтинэн кыайа туттаҕа. Онон кини нэһилиэги нэһилиэк оҥорбут салайааччы, баһылык быһыытынан нэһилиэк историятыгар көмүс буукубанан суруллан киирдэҕэ. Кинини эҕэрдэлээн кыыһа Евдокия Окоемова салайар улуустааҕы оҕону эбии үөрэхтээһинин киинин ырыаһыттарын бөлөҕө, “Тулуйхан” ырыа устуудьуйа-лааҕырын иитиллээччилэрэ кэрэчээн куоластарынан “Самаан сайын” ырыаны ыллаан бэлэхтээбиттэрэ үчүгэйиэн!
Бу киэһэ биир дьиктитинэн нэһилиэк айар куттаахтара дойдуларын туһунан айбыт хоһооннорун ааҕыы, ырыаларын ыллааһынтэрилтэлэринэн, бөлөҕүнэн толоруллубутун ааттыахха сөп. Бу маны барытын кыттааччылар сирэйдиин сырдаан, дууһалыын сылаанньыйан, көрөөччүлэргэ олус истиҥник тириэрдибиттэрэ астык көстүү! Улуус баһылыга Василий Алексеев 1-кы Хоро нэһилиэгэ тэриллибитэ 20 сылынан эҕэрдэтэ сүрдээх эйэҕэстик, нэһилиэк, улуус историятын ситимнээн этиитэ уратытык иһилиннэ, итиэннэ нэһилиэк билиҥҥи баһылыгар Василий Бурцевка эҕэрдэ суругун, өйдөбүнньүк бэлэҕин уоннанэһилиэк сайдыытыгар кылааттарын киллэрбит дьоҥҥо наҕараадаларын туттарыыта олус үөрүүлээхтик көһүннэ. Улуус депутаттарын мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Аммосов эҕэрдэтэ эмиэ олус истиҥник этиллэн, олохтоохтору үөрдүөн үөртэ. Салгыы “Ытык Сүбэ” түмсүү салайааччыта Светлана Бочкарева нэһилиэк бэтэрээннэрин аатыттан нэһилиэк бастакы баһылыгар Михаил Дмитриевичкэ махтал суругу уонна бэлэҕи туттарыыта долгутуулаах түгэн буолла. Ытык дьон – бэтэрээннэр эҕэрдэлэрэ, махталлара диэн кэрэттэн кэрэ, дириҥтэн дириҥ буоллаҕа.Олохтоох урбаанньыт Тимофей Крылов бэйэтэ оҥорбут хачыалын нэһилиэкпэр бэлэхтиибин диэбитин олохтоохтор дохсун ытыс тыаһынан үөрбүттэрин биллэрдилэр. Түмүк тылы нэһилиэк баһылыга Василий Бурцев эттэ, кини бар дьонугар бүгүҥҥү дьоро күҥҥэ көхтөөх кыттыы иһин махтанна, нэһилиэк билиҥҥи олоҕун билиһиннэрдэ уонна инникитин бииргэ, этэҥҥэ буолууну баҕарда. Кэнсиэр олохтоох оскуола үөрэнээччилэрэ уонна учууталлара ыллаан ньиргиппит күргүөмүнэн ырыаларынан тоһоҕолононтүмүктэннэ.
Үһүс сонун – нэһилиэк тэриллибитэ 20 сылын көрсө эрдэттэн былааннанан ыытыллыбыт«Кустук кууһар – Чараҥа» ырыа-хоһоон, «Төрөөбүт түөлбэм – мин харахпынан» диэн уруһуй,“Бу мин дойдум – Чараҥым” хаартыскаҕа түһэрии күрэхтэр түмүктэрэ.
«Кустук кууһар – Чараҥа» хоһоон күрэһигэр «Мин сайыным” хоһоонунан кыттыытын иһин Кэрэлээнэ Бурцеваҕа өйдөбүнньүк сурук туттарылынна.
“Төрөөбүт түөлбэм – мин харахпынан” күрэскээ көхтөөх кыттыы иһин күрэх өйдөбүнньүк суруктар туттарылыннылар:
- “Чараҥ ойбоно” уруһуй. Намына Бурцева 3-с кыл., сал. Бурцева А.Р.
- “Ойуунускай пааматынньыга” уруһуй. Вика Ханчаева 4-с кыл., сал. Бурцева А.Р.
- “Нэлээн сэргэлэрэ” уруһуй. Амелия Иванова 3-с кыл., сал. Бурцева А.Р.
Кыра бөлөх кыайыылаахтара:
- 3-с үрдэл – “Мындаабалыыр суол” уруһуй. Чаҕыл Бурцев 3-с кыл.
- 2-с үрдэл – “Чараҥ кулууба”. Эрэл Новгородов 3-с кыл., сал. Гуляева М.М.
- 1-с үрдэл – “Ойуунускай уулуссата” Ильяра Румянцева 2-с кыл., сал. Гуляева М.М.
Улахан бөлөх кыайыылаахтара:
- 3 үрдэл – “Чараҥ сарсыҥҥыта” Святослав Стручков 10-с кыл., сал. Колодезников Ф.К.
- 2 үрдэл – “Чараҥ ХХII үйэҕэ” Валерия Колодезникова 10-с кыл., сал. Колодезников Ф.К.
- 1 үрдэл – “Данил Бурцев уулуссата” Дина Гуляева 7-с кыл., сал. Гуляева М.М.
“Бу мин дойдум – Чараҥым” күрэскэ көхтөөх кыттыы иһин өйдөбүнньүк суруктар туттарылыннылар:
“Күһүҥҥү ыллык”, “Сайыҥҥы Нэлээн”, “Хатыҥ лабаатын быыһынан…” хаартыскалар ааптардара Крылова Саргылаана Федоровна, Березкина Татьяна Петровна «Чараҥҥа айылҕа дьикти көстүүлэрэ” түһэриилэрэ.
- 3-с үрдэл – “Күн киириитэ”, “Хааҥхара суола”, “Күн сасыһа оонньуур Нэлээнэ” түһэриилэр ааптардара Лена Гуляева.
- 2-с үрдэл – “Чараҥым көстөр үрдүктэн” түһэриилэр ааптардара Бурцев Гаврил Иванович.
- 1-кы үрдэл – “Худуоһунньук”, “Күһүҥҥү пейзаж”, “Иэйиим — Чараҥым” хаартыскалар ааптардара Бурцева Айталина Семеновна.
Тэрээһин түмүгэр ыалдьыттары бырааһынньыктааҕы улахан да улахан туордунан күндүлээтилэр.
